De Boekscanner van Ragebol
 

Johan Van Steen van Ragebol (de erfgoedvereniging van Ravels, Weelde en Poppel, op internet http://www.ravels-weelde-poppel.be) heeft ook een hele tijd zitten dubben hoe een betaalbare boekscanner er zou moeten uitzien. Een boekscanner op basis van een lineaire CDD-scanner is wegens de kostprijs uitgesloten. Er dient dus een fototoestel gebruikt te worden. Het uiteindelijke apparaat moet licht en makkelijk verplaatsbaar zijn, er moeten bladzijden mee gefotografeerd kunnen worden tot A2-formaat, en het te fotograferen blad moet steeds vlak liggen. We geven hier een fotoreportage over hoe hun boekscanner er uit ziet.

De boekscanner van Johan is opgebouwd uit aluminium profielen, die met popnagels aan elkaar bevestigd zijn. Het frame en de poten zijn gebouwd uit vierkante profielen van 30 * 30 * 2 mm, terwijl de contactdoos gevat zit tussen 2 L-profielen van 30 * 30 * 2 mm. Voor versteviging zijn platte profielen van 25 * 2 mm gebruikt. Opgesteld is de boekscanner 100 cm hoog, opgeplooid om te transporteren komen de poten 20 cm onder het frame uit, en is de boekscanner 120 cm hoog (60 cm breed, en met het tafeltje waarop het boek gelegd wordt 31 cm diep).

Op het aluminium frame zijn drie zaken bevestigd:
- een plaat museumglas van 58 * 40 cm, 6 mm dik. Dit is speciaal (duur) glas, dat UV-stralen tegenhoudt. Het te fotograferen boek wordt opengeklapt op het tafeltje gelegd, met de boekrug naar de voorkant, en de niet te fotograferen bladzijde op het tafeltje, zodat de te fotograferen bladzijde over de glasplaat ligt.
- een houder, waarop straks de geleiding van het fotoapparaat bevestigd wordt. Moeilijk te zien op deze foto's: hij is aan de binnenzijde bevestigd met 4 zware bouten (die net onder de glasplaat zichtbaar zijn).
- een elektrische contactdoos, waarop later de lampen en de voeding van het fotoapparaat aangesloten worden. Handig, omdat we dan maar één stroomaansluiting nodig hebben.
De boekscanner staat niet vertikaal, maar wordt onder een hoek gezet. Als de boekscanner opgesteld wordt, kan men deze hoek zelf kiezen. Johan heeft in het plat profiel, dat de voorzijde met de poten verbindt, een aantal gaatjes geboord, zodat men de hoek zelf kan kiezen.

Door het L-profiel op de poten en het plat profiel dat de poten met de voorzijde verbindt, komt een bout met een vleugelmoer. In transportmode wordt dit plat profiel, dat met een popnagel aan de voorzijde vastgemaakt is, omhoog gedraaid, zodat het tegen het vierkant profiel aanligt, en men er geen last mee heeft.

De boekscanner wordt onder een hoek opgesteld, zodat het te fotograferen blad door de zwaartekracht tegen de glasplaat gedrukt wordt. Zoals alles aan deze boekscanner - doordacht, simpel en efficiënt.
Een foto van de onderdelen die nog op het frame bevestigd moeten worden. Bovenaan zien we de zuil met de transportslede waarop later het fotoapparaat bevestigd wordt. Vooraan in de zuil (links op de foto) zien we drie gaten. De twee buitenste zijn gaten voor paspennen (de houder is voorzien van twee paspennen, waardoor de zuil met de transportslede perfect in de houder past). Door het middelste gat wordt straks een bout gedraaid, waardoor de zuil vastgezet wordt op de houder.
Midden op de foto zien we twee geleiders voor de lampen (met links en rechts ervan de lampen zelf). De geleiders worden op de poten geklemd met de grote klemvijzen, en kunnen onder een hoek van -45° tot +45° gedraaid worden. De lampen zelf worden over de geleiders geschoven en vastgezet. Het zijn beide halogeenlampen van 100 watt. De opstelling is heel flexibel: de lampen kunnen 360° draaien rond hun as, en de bevestiging op de geleiding gebeurt via een nylon bus, waardoor nogmaals een draaiing van 360° mogelijk is.

Het materiaal is van Kaiser Fototechnik (http://www.kaiser-fototechnik.de), dus uiterst degelijk maar ook duur. Het zijn allemaal onderdelen van het Kaiser R2-systeem (in feite een volledig R2-systeem zonder de grondplaat).

De zuil met de transportslede wordt in de houder bevestigd. De transportslede kan met het draaiwiel voor- en achteruit over de zuil bewogen worden.

Hier is de camera (een Canon EOS 500D) op de transportslede bevestigd.

De houders voor de belichting worden op de poten geklemd, en de lamp wordt over de houder geschoven en vastgezet. Men kan de glasplaat rechtstreeks belichten, maar het is ook mogelijk de lamp bijna horizontaal en naar boven gericht te zetten, zodat we een onrechtstreekse belichting krijgen via de onderzijde van het aluminium tafeltje.

En hier is de boekscanner volledig opgesteld, klaar om de bladzijde te fotograferen die door de glasplaat zichtbaar is.
 

Fotograferen vanuit de computer

Een Canon Eos heeft live view, wat wil zeggen dat we het beeld dat de camera ziet, continu op een computerscherm kunnen tonen, en dat we vanaf de computer de camera kunnen instellen en foto's nemen. Waarom zouden we genoegen nemen met het kleine LCD-scherm van het toestel, als we het ook vanaf een volwaardig scherm kunnen doen?
Het fototoestel wordt dus met een USB-kabel op de computer aangesloten, en met het programma "EOS Utility" kunnen we vanuit de computer het fotoapparaat bedienen. Als computer kan een laptop gebruikt worden, maar hier wordt een All-in-one gebruikt (een 22" aanraakscherm met de computer in het beeldscherm ingebouwd). Een All-in-one is feitelijk een kruising tussen een laptop (het heeft een laptop-processor) en een desktop (het heeft een normale 3,5" snelle harde schijf). De beelden kunnen naar keuze op het geheugenkaartje in het fotoapparaat opgeslagen worden, of rechtstreeks op de harde schijf, of beide. Een All-in-one is moeilijker te transporteren dan een laptop, maar naast een groot scherm hebben we ook een klassiek toetsenbord en muis, wat toch wel een voordeel is.

Op het beeldscherm zien we het beeld dat het fotoapparaat momenteel ziet. Het dubbele witte kadertje dat we in het beeld zien geeft de positie aan waar het fototoestel zich op zal scherpstellen. We kunnen het gelijk waar over het beeld verplaatsen, en met erop te dubbelklikken gaat het fototoestel zich effectief scherpstellen.
Hier zien we op het beeldscherm de bediening van het fotoapparaat. Op het geheugenstripje in het fotoapparaat is momenteel nog plaats voor 179 beelden. Als we op de zwarte knop ernaast drukken wordt een nieuwe foto genomen.
We zien dat de foto's op de computer opgeslagen worden in een mapje "Westerlo".
Daaronder staan de hoofdinstellingen: de foto's worden zowel in RAW als in jpeg opgeslagen, en worden zowel op de computer als op het intern geheugenkaartje geplaatst.
Onderaan (het veelkleurig venstertje) zien we de instelling van de witbalans.

Een register fotograferen vereist normaal twee personen. De ene persoon staat bij de boekscanner, en zorgt ervoor dat blad na blad door de glasplaat zichtbaar wordt. De tweede persoon zit achter de computer, zet het beeld juist en scherp, en neemt effectief de foto's.
"Even" een fotootje nemen is er niet bij. De boekscanner opstellen met lampen en fotoapparaat, en vooral ervoor zorgen dat de belichting goed en egaal is, zonder dat er reflecties op de glasplaat komen, neemt al snel een half uur in beslag. Maar eens dat de zaak goed opgesteld en ingesteld is, kan er snel gewerkt worden.

Ervaringen met de boekscanner

Na in Laakdal een 10.000 bladzijden gefotografeerd te hebben, kunnen we zeggen enige praktijkervaring opgedaan te hebben. We delen deze graag mee.

In het gemeentehuis van Laakdal konden we terecht van 8 uur 's morgens tot 12 uur 's middags (het was juli, dus verlofregime). Binnen deze 4 uur moeten we ook de installatie binnenbrengen, opstellen, de glasplaat kuisen, later de zaak weer afbreken en verwijderen (wat 15 minuten en 10 minuten kost). En we houden driemaal een korte sigarettenpauze.
Het aantal bladzijden dat we in de resterende tijd toch nog gefotografeerd krijgen was de eerste dag 700, de tweede dag 850, en lag daarna boven de 1000 (meestal rond de 1100). De foto hiernaast geeft een idee van de werkopstelling.

De genomen foto's zijn uitstekend, en indien de registers fatsoenlijk geschreven zijn is zelfs het kriebelgeschrift in de marge duidelijk leesbaar. De sensor heeft een afmeting van 4752 * 3168 pixels (=15 megapixel), en de netto afmeting van de genomen beelden is meestal rond de 4000 * 2900 (11,3 megapixel of ca 75% van het sensoroppervlak).
Uit de foto hiernaast is duidelijk dat we de hoger beschreven belichting niet gebruiken. We hebben die eerst vervangen door 2 halogeen-werflampen van 150 watt (12 euro per stuk in Hubo), wat een uitstekende belichting gaf, die nog makkelijk te regelen was ook. Daar tijdens de hittegolf de normale temperatuur reeds boven de 30 °C lag, was de extra warmte van die lampen wat teveel (zowel voor de mensen als de apparatuur). We hebben ze vervangen door twee werflampen met spaarlampen (32 watt per stuk), eveneens in Hubo gekocht tegen 20 euro per lamp. We moeten ze wel op stoelen plaatsen, omdat ze wegens de achter aan gebouwde electronica bijna horizontaal moeten geplaatst worden, maar de resultaten zijn uitstekend. De lichtopbrengst is 1800 lumen per lamp, tegen 2200 lumen voor de 150 watt halogeens.
 
Hiernaast een foto van de gebruikte werflamp (met drie spaarlampen erin), en een beeld van de instelling van het fototoestel. Het toestel is ingesteld op 400 ASA met een diafragma-opening van F8.0. We stellen het fotoapparaat in op een brandpuntafstand tussen de 35 en 50 cm (let op: daar de EOS 500D een APS-C sensor heeft, is de echte brandpuntafstand 1,6 maal zo groot!). De belichting is makkelijk te regelen door de werflampen wat dichterbij of verderaf te schuiven, en we regelen de belichting zodanig dat de sluitertijd 1/100e of 1/125e seconde is. De beelden worden rechtstreeks als jpeg's opgeslagen op de computer en zijn rond de 7 Mb groot.

Fotograferen gaat tegen een tempo van 250 bladzijden per uur. Daarna worden de genomen beelden met Paint Shop Pro gedraaid, uitgeknipt en opnieuw bewaard als jpeg's met een compressie van 12. Dit levert beelden op van 2 tot 2,5 Mb per stuk, die ideaal zijn om via internet aan onze klanten aan te bieden. Maar wie wil kan uiteraard ook de originele jpeg van 7 Mb aanvragen.
Dit draaien en uitknippen gaat tegen een tempo van maximaal 50 beelden per uur. Véél trager dus dan het fotograferen.
Op de linkse foto zien we dat het register met de binding op de zijkant van de glasplaat ligt, met het te fotograferen blad zichtbaar doorheen de glasplaat. Deze glasplaat is vast op het frame van de boekscanner bevestigd, en hieraan kan dus niets geregeld worden.
Op de rechtse foto zien we doorheen de glasplaat het fototoestel. Dit fototoestel is op de slede bevestigd, en kan met een zwengel naar voor en achter over de zuil bewogen worden. De zuil is vooraan geklemd in een houder, en we zien onderaan in de foto de vier schroeven waarmee deze houder op het frame bevestigd is.
De sensor van het fototoestel dient uiteraard volledig parallel te lopen met de bovenzijde van de glasplaat. De enige manier om dit af te regelen is de vier bevestigingsschroeven van de houder los te draaien, het fototoestel met slede, zuil en houder zo te draaien dat de zaak parallel staat, en dan de schroeven terug vast te draaien. Dit is geen makkelijke taak. Het is dus sterk aan te raden het fototoestel via een universele kop op de slede te bevestigen, zodanig dat het niet-parallel lopen van glasplaat en sensor opgevangen kan worden door de universele kop een paar graden scheef te zetten. Maar spijtig genoeg hadden we geen universele kop, en hebben we het dus op de moeilijke manier moeten doen.

Een laatste opmerking: het zou handig zijn als de boekscanner een 20 cm hoger was. Een register kan makkelijk 600 bladzijden tellen en 5 kilo of meer wegen (en het exemplaar op de foto hierboven is zeker niet het dikste). Een dergelijk register fotograferen staat dus gelijk met enkele uren gewichtsoefening. De hoogte van de boekscanner is hierbij belangrijk: is hij te laag, dan is dit na een zekere tijd duidelijk te voelen in de rugspieren.
Het frame 20 cm langer maken kan in principe, maar dan dient wel de constructie van de poten gewijzigd te worden. De hele zaak moet makkelijk met een wagen transporteerbaar zijn, en dan is een totale hoogte van 120 cm wel een maximum. Bij de huidige constructie is het frame zelf 100 cm hoog, en is de transporthoogte 120 cm, omdat de samengevouwen poten 20 cm onder het frame uitsteken (zie de eerste foto op deze pagina). Wil men een frame hebben van 120 cm hoog, dan zouden de poten niet meer samenvouwbaar gemaakt moeten worden (zoals nu het geval is), maar zou aan beide zijkanten van het frame een U-profiel bevestigd moeten worden, waarin de poten met glijrubbers omhoog en omlaag kunnen geschoven worden, zodat ze in transportmode niet meer onder het frame uitsteken. Een alternatief is een frame te maken uit twee delen, dat in elkaar geschoven kan worden, maar dit zal ingewikkelder zijn, en denkelijk duurder en minder stabiel.

Maar alles bij elkaar genomen: een dikke proficiat aan Johan Van Steen voor het bedenken en maken van een uitstekende boekscanner: praktisch, stabiel, makkelijk transporteerbaar en doeltreffend zonder overbodige franjes. Instelling van fototoestel en belichting (zeker met die werflampen) is snel en makkelijk door te voeren, en het te fotograferen blad ligt altijd perfect vlak tegen de glasplaat. Eens de zaak ingesteld kan men met hoge snelheid bladzijde na bladzijde fotograferen: de instelling blijft immers constant en hoeft niet bijgeregeld te worden. Mits een goed fototoestel en een goede instelling ervan kan men beelden maken van hoge kwaliteit, en tegen hoge snelheid.